Dysmorfofobia

Budzik nastawiony na 3.30, dwie godziny przy lustrze i makijaż, bez którego nie da się wyjść z domu, mogą być początkiem rozmowy o dysmorfofobii.

Justyna Józefowicz

6/4/20265 min read

„Niech Pani coś pomoże, ona wstaje już o 3.30, żeby się umalować do szkoły”.

Tak czasem zaczyna się rozmowa o dysmorfofobii. Od budzika nastawionego na środek nocy, łazienki zajętej przez dwie godziny, od podkładu, korektora, konturowania, rzęs, pudru, światła ustawionego tak, żeby dało się jeszcze raz sprawdzić twarz. Od matki, która najpierw myślała, że to „nastolatkowe”, potem że to TikTok, potem że może przesada, a w końcu zobaczyła, że bez tego makijażu córka nie wychodzi z domu.

Sam makijaż bywa zabawą, estetyką, sposobem ekspresji, rytuałem wejścia w dzień. Klinicznie ważny staje się moment, w którym zaczyna działać jak warunek przeżycia dnia wśród ludzi.

W badaniach nad cielesnym zaburzeniem dysmorficznym, czyli BDD, bardzo często pojawia się kamuflowanie wyglądu. Osoby próbują ukrywać ten fragment twarzy albo ciała, który przeżywają jako wadliwy, widoczny, zawstydzający. W opisach klinicznych obok sprawdzania w lustrze, porównywania się z innymi, szukania zapewnień i przebierania się pojawia się też nadmierne poprawianie wyglądu, układanie włosów, nakładanie makijażu, zasłanianie twarzy ubraniem (American Psychiatric Association, 2013; Rautio et al., 2022).

W dużej klinicznej grupie dzieci i nastolatków z BDD, opisanej przez Rautio et al. (2022), ponad 90% młodych osób sprawdzało wygląd w lustrze, prawie tyle samo porównywało się z innymi, około trzy czwarte kamuflowało wygląd, a prawie dwie trzecie używało makijażu jako części tych zachowań. To są liczby, które bardzo dobrze pasują do tego, co widać potem w domu, szkole i gabinecie.

Dziewczyna mówi: „Poza X nikt mnie nie widział bez makijażu. Od 2 lat”.

Nie mówi tego lekko. Mówi to tak, jakby opowiadała o ostatniej osłonie między sobą a światem. Czasem ma czternaście, piętnaście, siedemnaście lat i już wie, co chce sobie „naprawić”, kiedy będzie pełnoletnia. Nos. Skórę. Usta. Powieki. Brodę. Kształt twarzy. Jedną rzecz albo kilka rzeczy naraz. Czeka na osiemnaste urodziny jak na moment, w którym wreszcie będzie mogła zdecydować o operacji, zabiegu, korekcie.

W metaanalizie obejmującej pacjentów chirurgii estetycznej i rekonstrukcyjnej BDD występowało znacznie częściej niż w populacji ogólnej (Kaleeny & Janis, 2024). Przy silnym cierpieniu wokół wyglądu obok pytania o planowaną korektę potrzebne są też pytania o lęk, czas spędzany na sprawdzaniu, unikanie szkoły i relacji oraz myśli, które wracają mimo zapewnień innych ludzi (Bowyer et al., 2016; Kaleeny & Janis, 2024).

Nowsze badanie populacyjne dzieci i młodzieży pokazuje, że BDD u młodych osób często współwystępuje z innymi trudnościami psychicznymi i wiąże się z wyraźnym pogorszeniem codziennego funkcjonowania (Krebs et al., 2025). Ten temat szybko wychodzi poza łazienkę, kosmetyczkę i poranne spóźnienia.

W dysmorfofobii niepokój dotyczący wyglądu zaczyna wpływać na codzienne funkcjonowanie, np. sen, punktualność, szkołę, kontakty z ludźmi, zdjęcia i wychodzenie z domu.

Przykłady? Wstawanie o 3.30. Rezygnowanie ze szkoły, jeśli makijaż „nie wyszedł”. Odwoływanie spotkań. Płacz przed lustrem. Sprawdzanie twarzy w ekranie telefonu. Kasowanie zdjęć. Chowanie się przed światłem. Kaptur naciągnięty tak głęboko, że widać głównie włosy - blond, ciemne, kasztanowe. Czasem nie zobaczę oczu, bo twarz jest za bardzo „niegotowa”, żeby wejść w kontakt.

W jakościowych badaniach nad doświadczeniem osób z BDD często wracają wstyd, obrzydzenie wobec siebie, poczucie bycia oglądaną i ocenianą (Thomson & Thompson, 2024). To ważne, bo z zewnątrz spektakularnie staranny mocny makijaż może wyglądać jak manifestacja pewności siebie, styl, perfekcjonizm albo wyjątkowe zamiłowanie do beauty. Od środka może być próbą wytrzymania spojrzeń innych ludzi.

Dlatego rozmowa o makijażu w dysmorfofobii wymaga delikatności.

Ważne jest zauważenie momentu, w którym makijaż przestaje być wyborem, a zaczyna być przepustką do świata. Wtedy poranek zaczyna się w środku nocy, a dziecko, bez „maski” nie jest w stanie przejść przez szkolny korytarz. Rodzice widzą „przesadę”, ale pod spodem często dzieje się lęk, wstyd i bardzo realne cierpienie.

Dysmorfofobia jest zaburzeniem, które można leczyć. W metaanalizie randomizowanych badań interwencje psychologiczne istotnie zmniejszały objawy BDD oraz objawy depresji i lęku, choć autorzy zaznaczają, że część efektów wymaga dalszych badań (Liu et al., 2024).

Pierwszym krokiem bywa jednak zwykłe przesunięcie uwagi z pytania: „czemu ona znowu tyle się maluje?” na pytanie: „co takiego dzieje się w jej myślach, emocjach, że bez tego makijażu nie jest w stanie wyjść z domu?”.

Dla zaciekawionych:

  1. American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). https://doi.org/10.1176/appi.books.9780890425596

  2. Bowyer, L., Krebs, G., Mataix-Cols, D., Veale, D., & Monzani, B. (2016). A critical review of cosmetic treatment outcomes in body dysmorphic disorder. Body Image, 19, 1–8. https://doi.org/10.1016/j.bodyim.2016.07.001

  3. Castle, D., Beilharz, F., Phillips, K. A., Brakoulias, V., Drummond, L. M., Hollander, E., Ioannidis, K., Pallanti, S., Chamberlain, S. R., Rossell, S. L., Veale, D., Wilhelm, S., Van Ameringen, M., Dell’Osso, B., Menchon, J. M., & Fineberg, N. A. (2021). Body dysmorphic disorder: A treatment synthesis and consensus on behalf of the International College of Obsessive-Compulsive Spectrum Disorders and the Obsessive Compulsive and Related Disorders Network of the European College of Neuropsychopharmacology. International Clinical Psychopharmacology, 36(2), 61–75. https://doi.org/10.1097/YIC.0000000000000342

  4. Kaleeny, J. D., & Janis, J. E. (2024). Body dysmorphic disorder in aesthetic and reconstructive plastic surgery—A systematic review and meta-analysis. Healthcare, 12(13), Article 1333. https://doi.org/10.3390/healthcare12131333

  5. Krebs, G., Clark, B. R., Ford, T. J., & Stringaris, A. (2025). Epidemiology of body dysmorphic disorder and appearance preoccupation in youth: Prevalence, comorbidity and psychosocial impairment. Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry, 64(1), 30–40. https://doi.org/10.1016/j.jaac.2024.01.017

  6. Liu, Y., Lai, L., Wilhelm, S., Phillips, K. A., Guo, Y., Greenberg, J. L., & Ren, Z. (2024). The efficacy of psychological treatments on body dysmorphic disorder: A meta-analysis and trial sequential analysis of randomized controlled trials. Psychological Medicine, 54(15), 4048–4061. https://doi.org/10.1017/S0033291724002733

  7. National Institute for Health and Care Excellence. (2005). Obsessive-compulsive disorder and body dysmorphic disorder: Treatment (Clinical guideline CG31). https://www.nice.org.uk/guidance/cg31

  8. Rautio, D., Jassi, A., Krebs, G., Andrén, P., Monzani, B., Gumpert, M., Lewis, A., Peile, L., Sevilla-Cermeño, L., Jansson-Fröjmark, M., Lundgren, T., Hillborg, M., Silverberg-Morse, M., Clark, B., Fernández de la Cruz, L., & Mataix-Cols, D. (2022). Clinical characteristics of 172 children and adolescents with body dysmorphic disorder. European Child & Adolescent Psychiatry, 31, 133–144. https://doi.org/10.1007/s00787-020-01677-3

  9. Thomson, K., & Thompson, A. R. (2024). The experiences of individuals with body dysmorphic disorder: A systematic review and thematic synthesis of qualitative research. Body Image, 50, Article 101727. https://doi.org/10.1016/j.bodyim.2024.101727

Zdjęcie własne. Zakładam, że autoportret.

Kontakt

Masz pytania? Napisz do mnie.

Email

kontakt@justynajozefowicz.pl

© 2026. STYKI Justyna Józefowicz. All rights reserved.